احمد على سپهر ( مورخ الدوله )
380
ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )
در اين مدت روسها با كمال شتاب و بحسب ظاهر براى معاونت بانگليسها بخانقين آمده و در باطن آرزوى اشغال بغداد را داشتند . اين اردوى اسلامى كه در تحت فرماندهى خود من است پس از ايفاى اين فتح عظيم به طرف خانقين آمده و در 21 ماه مايس رومى كه مطابق 12 جوزا است روسها را در خانقين مغلوب و پريشان كرده و در 27 مايس مطابق 18 جوزا قصرشيرين را گرفتند . از 8 الى 11 ماه حزيران مطابق 2 برج سرطان كدوك پاطاق و در 6 سرطان كرند در 7 چشمه سفيد و خسروآباد در ماهىدشت در 10 سرطان كه مطابق اول روز رمضان المبارك است كرمانشاهان را ضبط و از لوث وجود روسها پاك و تخليص كرديم . در اين محاربات اين اردوى مظفر در هر موقع يك ضربه جديدى بروسها رسانيده و از اول روز رمضان المبارك كه بكرمانشاهان وارد شديم تا عيد رمضان براى استراحت در آنجا مانديم در اين مدت استراحت كردستان را فتح كرده و طرف يسار اردو را تأمين نموديم . روسهاى عاجز از مدت توقف ما استفاده كرده و بعضى بياننامهها و اراجيف و كذب در روزنامههاى طهران نشر دادند . اخيرا در كردستان و همدان در روزنامهجات طهران و روسيه اين فقره را ملاحظه و بطور مضحكه تلقى نمودم . روسها همچو تصور كردند كه ما ديگر نمىتوانيم فرونت آنها را بشكافيم و از ترس آنها اين مدت را مشغول سنگربندى و استحكام شدهايم و به صورت ديگر نسبت باهالى كرمانشاهان ظلم و تعدى كرده و از آنها يكصد و چهل هزار تومان پول گرفتيم . شكافتن فرونت روسها و فتح همدان به چشم اعمى هم پيدا است . ولى اين يكصد و چهل هزار تومان كه اشاعه دادهاند كه از اهالى كرمانشاهان در صورت ظلم و تعدى گرفتهام يك شايعهء كذب و مخصوص روسها است كه براى اغفال صافدلان ايران و ممانعت از معاونت ايرانيان با ما بوده است . اهالى كرمانشاهان حاضرند ، هركس كه با او به صورت ظالمانه رفتار شده بيايد ادعا كند ولى چند نفرى كه به روسها خدمت و به ما خيانت كرده بودند جزاى خود را ديده و اينها جمعا پنج شش نفر خائن جاهل دنى بودند . يكى از آنها حاكم كرند بود كه پس از خدمت بروسها هم تقصير او را عفو كرده و با اين عطوفت كه به او كردم باز هم دست از خيانت و بدى نكشيد از اين جهة او را محكوم به دادن 500 ليره كردم ، و چند نفر از آنها هم از عساكر اسلاميه تفنگ دزديده بودند كه اين قبيل اشخاص دزد در تمام ممالك مجازات خواهند شد ما هم چند نفر از آنها به حبس و جريمه مجازات كرديم و يك نفرشان محكوم باعدام گرديد و يك نفر ديگر هم كه از طرف روسها براى تفتيش اردو آمده بود اعدام شد . يك نفر هم از اتباع عثمانى بود كه اسكناسها را بخلاف امر بسى و پنجقران خريدارى نمود پنج ليره جريمه شد و يك فقره از اشخاصى كه تعهد كرده بودند كه براى اردوى اسلامى ملبوس و كفش بموجب مستوره خودشان تحويل بدهند و كنترات هم كرده بودند چون بر خلاف كنترات و غير از مستوره خودشان حاضر كرده بودند اشياء مزبور بخودشان مسترد و از ايشان جريمه گرفته شد . مجازاتى كه باهالى كرمانشاهان داده شده غير از فقرات فوق نيست . و اما در باب پول وجهى از كسى گرفته نشده فقط دو هزار ليره با تمام تجار كرمانشاهان اسكناس مبادله شد و آن هم براى اين بود كه پول خورد براى اردو نرسيده بود و براى اينكه اسباب زحمت كسبه نشود اين مبلغ را با تجار مبادله كرديم و اهالى ميخواستند بنابر خواهش خودشان پول بدهند من قبول نكردم ولى به صورت اعانه خودشان بطيب خاطر براى مريضخانه موافقت كردند . برعكس تمام اين شايعات در كرمانشاهان براى اردوى اسلام مبلغ پنجاه هزار ليره طلا و نقره خريد شده و اين خريد جهة تجار كرمانشاهان يك نفع بزرگى را تأمين نمود حاليه هم در همدان با پول طلا و نقره اسباب و لوازم بسيار خريده مىشود كه باعث توسعهء تجارت اهالى است برغم اراجيف روسها اردوئى كه در تحت فرماندهى من است شب 23 تموز رومى كه مطابق 14 برج است با حمله سرنيزه اين فرونت روسها را كه مدعى بودند شكسته نمىشود شكافت و از آنها اسير و غنائم زياد گرفته شد و روز مزبور تعرض ما دوام كرد و بيستون و قادرآباد را تصرف نموديم در 24 تموز مطابق 15 برج اسد سنقر و صحنه و كركآباد كه واقع در مشرق سنندج است به تصرف ما درآمد شب 25 تموز مطابق 16 اسد با حمله سرنيزه كدوك بيدسرخ را كه به سختى معروف است ضبط كرديم در آنجا هم اسير و غنائم گرفتيم در روز 25 تموز كنكاور 26 مطابق 17 اسد 27 مطابق 18 اسد اطراف كوه الوند را كه دشمن از چند ماه قبل تحكيم كرده بود فتح كرديم در اينجا هم عده اسير و غنائم زياد گرفته شد . در روز 28 تموز مطابق 19 برج اسد جلكهء همدان هم از لوث وجود روسها تطهير و اسير و غنائم گرفته شد يك عده هم از عساكر ما كه قبلا به كدوك تويسركان فرستاده شده بود عدهء هم از همدان براى الحاق به آن دسته به طرف تويسركان اعزام گرديد دستهء از قشون روس كه ما بين اين دو دسته اعزام شده بودند قسمتى مقتول و عدهء اسير گرديدند در اين جنگ هم مقدارى مهمات ثقيله از دشمن غنيمت گرفته شد . حالا ببينيم روسها بعد از فتح همدان چه اشاعات كاذبه خواهند داد و براى اغفال طهران چه تصنيعات خواهند كرد .